Ο σπηλαιώδης ναός του Αγίου Ιωάννη βρίσκεται δίπλα στον ομώνυμο παραθαλάσσιο οικισμό νότια της κοινότητας των Καπετανιανών του όρους Κόφινας της οροσειράς των Αστερουσίων.
Η σπηλαιώδης κοιλότητα κλείστηκε με τοίχο στη δυτική πλευρά και σχηματίστηκε ο ναός. Τόσο στην εσωτερική όσο και στην εξωτερική πλευρά του ναού υπάρχει πλούσιος τοιχογραφικός διάκοσμος που φιλοτεχνήθηκε όπως αναφέρει η κτητορική επιγραφή του Αγίου Ιωάννη στα 1360, σήμερα όμως το γύρω από τις μορφές περιθώριο έχει ασβεστωθεί αλλοιώνοντας σημαντικά το οπτικό αποτέλεσμα.
Τα κελιά των μοναχών, κάποια από τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα, ήταν χτισμένα γύρω από τον ναό. Ξεχωριστή θέση δείχνει να έχει το ηγουμενείο, ένα ευρύχωρο κελί δύο δωματίων που λογικά θα φιλοξενούσε τον ηγούμενο της Μονής.
Η Μονή του Αγίου Ιωάννη φαίνεται πως είναι κτισμένη στη θέση που παλιότερα υπήρχε Ασκληπιείο όπως αναφέρεται σε επιγραφή που υπάρχει στο ναό η οποία φανερώνει την προχριστιανική λατρευτική αξία της περιοχής. Στην ίδια επιγραφή γίνεται μνεία για ανακαίνιση της Μονής που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι υπήρχε ναός στο σημείο πριν το 1360.
Η τύχη της μονής μετά την κτητορική της χρονολογία είναι άγνωστη, το πιθανότερο είναι ότι όπως και σε άλλα παραλιακά μέρη της Κρήτης, έτσι και στα νότια παράλια οι πειρατικές επιδρομές δεν θα επέτρεπαν την ύπαρξη μεγάλων μονών. Παρόλα αυτά δεν μπορεί να αποκλειστεί η παρουσία μοναστικής ζωής στην ευρύτερη περιοχή μιας και οι κάτοικοι των Καπετανιανών αποκαλούσαν την περιοχή από τον Άη Γιάννη μέχρι τον Κουδουμά. η "Χώρα των Αγίων".
Γύρω στα 1870 εγκαταστάθηκε στην μονή του Αγίου Ιωάννη ένας εγράμματος μοναχός που δημιούργησε ένα ιδιότυπο σχολείο στο παλιό μοναστήρι. Για τον σκοπό αυτό, αναστήλωσε τα κτίρια της μονής και δημιούργησε υποδομή για να την διαμονή του καθώς και για την λειτουργία του εκπαιδευτηρίου. Το σχολείο αυτό δεν αναφέρεται σε κανένα επίσημο έγγραφο της εποχής αφού η προσπάθεια του μοναχού ήταν καθαρά προσωπική, χωρίς καν την άδεια κάποιας επίσημης αρχής. Η ύπαρξη και η λειτουργία της αποδεικνύεται από την μαρτυρία ενός ιερέα το 1959 του οποίο ο πατέρας είχε φοιτήσει στο σχολείο του Άη Γιάννη.
Η Μονή του Αγίου Ιωάννου εγκαταλήφθηκε οριστικά το 1941 όταν εγκαταστάθηκαν εκεί γερμανοί στρατιώτες με τον εξοπλισμό τους. Οι κατακτητές δεν σεβάστηκαν την ιερότητα του χώρου, λεηλάτησαν το μοναστήρι, σκόρπισαν βιβλία και κειμήλια και χρησιμοποίησαν εικόνες από το τέμπλο του ναού για τις καθημερινές του ανάγκες.
Η καταστροφή ολοκληρώθηκε μετά την απελευθέρωση όταν σύμφωνα με μαρτυρίες, εγκαταστάθηκε στον χώρο ένας άνθρωπος "μειωμένης αντίληψης" που έκανε τρομερές καταστροφές σε ό,τι είχαν αφήσει όρθιο οι Ναζί, ενώ μεγάλη ήταν σύμφωνα με τους ντόπιους η φθορά του χώρου από τις ορδές των τουριστών που κατέκλυσαν τα νότια παράλια της Κρήτης στις αρχές της δεκαετίας του 1970.
Η εικόνα της μονής του Αγίου Ιωάννη σήμερα είναι αποκαρδιωτική. Μόνο ένα ή δύο από τα κελιά διατηρούνται σε αξιοπρεπή κατάσταση, η μεσοτοιχία στο ηγουμενείο έχει καταρρεύσει, ο χώρος της τράπεζας δεν θυμίζει σε τίποτα το σημείο που μοναχοί και μαθητές συνέτρωγαν. Ο ναός είναι σε μια κατάσταση που επιτρέπει στον κόσμο να τον επισκέπτεται, παρόλα αυτά προβληματίζει η κατάσταση της σπηλαιώδους οροφής του μιας και η υγρασία από τις κακοκαιρίες των τελευταίων ετών, δεν είναι καλή.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες ντόπιων, πριν μερικά χρόνια έγινε μια σοβαρή προσπάθεια για την ανάδειξη του χώρου από τον πατέρα Νικόδημο Ατσαλακη, κάτοικο του οικισμού του Αγίου Ιωάννη οπότε και έγινε μια υποτυπώδης περίφραξη, φυτεύτηκαν δέντρα, συντηρήθηκαν εν μέρει τα κελιά και ο χώρος καθαρίστηκε, όμως δεν είχε συνέχεια με αποτέλεσμα η εγκατάλειψη να έχει αφήσει εμφανή τα σημάδια της ό,που κι αν κοιτάξεις.
Πέρα από την διαχρονική ιερότητα και την ιστορική σπουδαιότητα της μονής του Αγίου Ιωάννη, ο χώρος δεν αξίζει τέτοια αντιμετώπισης. Μπορεί η πρόσβαση να μην είναι εύκολη, μπορεί ο διπλανός οικισμός να βασίζει την ύπαρξή του κυρίως στους επισκέπτες, όμως θα άξιζε να γίνει μια προσπάθεια, πρωτίστως για την συντήρηση και την αποκατάσταση του χώρου και δευτερευόντως για να την ανάδειξή του.
Οι παραπάνω φωτογραφίες χορηγούνται με άδεια Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 Ελλάδα.
